Qadir Qadirzadə

AMEA-nın müxbir üzvü

Uzun illərdən bəri toplanmış materialların sistemləşdirilməsi, adət və inam¬¬ların qarşılıqlı müqayisəsi, müxtəlif mənbələrlə qarşılıqlı təhlili müəyyən ümu¬¬mi¬ləşmələr aparmağa, qaranlıq məqamların aydınlaşdırmasına imkan ve¬rir. Bəlli olduğu kimi insan oğlu tarixən üç zəruriyə-yemək (su ilə birlikdə), ge¬yim və sığınağa möhtac olmuş və ilk olaraq hər üçünün ən bəsit formasından istifadə edərək zaman-zaman onları inkişaf etdirmiş və zəngin mətbəx, geyim mədəniy¬yəti yaratmışdır.


İlkin ibtidai çağlardan üzü bəri bəşər övladının inkişafının əsasını onun qida axtar¬maq, özünü qorumaq istəyi təşkil etmişdir. Bu istək mağaralara sı¬ğın¬maqdan, ən adi geyim və gündəlik qidalanma kimi vacib cəhətlərlə şərtlə¬nirdi. Xüsu¬sən, qidalanmaq və özünü qorumaq ehtiyacı əmək alətlərinin tək¬mil¬ləşməsinə gətirib çıxarırdı, oddan istifadə isə bir sıra cəhətlərlə yanaşı təbii-coğ¬¬rafi şəraitə uyğun olaraq qidalanmanın forma və tərkibində ciddi dəyişik¬lik¬lərə səbəb ol¬muş-dur. Deməli, insan cəmiyyətinin ilkin kəşfləri daha çox qi¬da¬lanma və qo¬run¬maya xidmət etməklə müasir dildə desək özünəməxsus mət¬bəx mədəniyyə¬tinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Beləliklə, qidalanma mədə¬niy¬yətinin tarixi insan cəmiyyətinin tarixi qədərdir. O, insanları heyvanlardan fərqləndirən baş¬lıca məsələlərdən biridir. Bütün bunlara söykənərək qidalanma (mət¬bəx) ilə bağ¬lı alət və inamların, bacarıqların qədim daş dövründə forma¬laşdığını, za¬man keçdikcə təkmilləşərək müasir anlamda mətbəx mədəniy¬yətinə gəlib çat¬dı¬ğını söyləmək olar. On min illərlə vaxt keçməsinə baxma¬yaraq insanlar bitki və heyvan mənşəli məhsullarla qidalanmanı qoruyub sax-lamış, onun yeni çe¬şid¬lərini yaratmışlar. Qidalanmaq, yemək mədəniyyəti in¬san¬lığın yaratdığı, uğ-runda mübarizə apardığı, zaman keçdikcə təkmilləşdirib günümüzə qədər qo¬ruyub saxladığı və inkişaf etdirdiyi ilkin mədəniyyət forma¬la¬rından biridir. Bir zamanlar digərləri kimi yemək, yaşamaq üçün mübarizə aparan ulu baba¬la¬rımız dünyanın bir çox xalqlarından öncə yaşamağın məq¬sədinin yemək ol¬ma¬dı¬ğını, yaşamaq üçün yemək düşüncəsini formalaşdırdı. Mənəviyyatı ye-mək¬¬dən, maddiyyatdan qabağa keçirərək «Qarnım üçün demi¬rəm, qədrim üçün de¬yi¬rəm» ata sözlərini yaratdı. Buradan isə İnsani-kamilliyə yüksəldi: «Ta¬panda bö¬lürük, tapmayanda şükür edirik»- dedi.
Bu gün tarixdə böyük-böyük kəşflərin adı çəkilir. Bizcə, bunlar içərisində çörəyin hazırlanması xüsusi yer tutur. Bu məsələdə tarixən indi məskunlaşdığı ərazidə yaşayan ulu babalarımızın özünəməxsus cəhətləri olmuşdur. Dünyanın bir sıra xalqları yırtıcılıqla, çiy ət yeməklə məşğul olduğu dövrdə bizlərdə əkin¬çilik mədəniyyətinin xüsusən, taxılçılığın inkişafı nəticəsində dən daşları, di¬bəklər, sonrakı inkişaf mərhələsində kirkirə və su dəyirmanları meydana gəl¬miş, onlar vasitəsilə un hazırlanmış, ocaq-təndir qurğuları yaranmış, müxtəlif çörəklər bişirilmişdir. Çörək bütün qidaların əsasını təşkil etmişdir. Yaşam uğ¬runda mübarizə indiki anlamda «bir tikə çörək qazanmaq» ifadəsinə gəlib çıxmışdır. Bütün qidaların başı sayılmışdı çörək. Ancaq tək yox, duzla bir¬likdə-duz-çörək. Digər yerlərdən fərqli olaraq Naxçıvanın duzu da özün¬dən¬dir- Duzdağdan, taxılı da. Ona görə də bizlər duz-çörəyi ən müqəddəs ne¬mət hesab etmişik. Amma onun yanına bir ifadə də əlavə etmişik: «duz-çörək, düz çörək». Bəli, beləcə min illər boyu çoxuna duz-çörək verib, düz çörək kəsdik. Lakin zaman keçdikcə çörək verdiklərimiz duzumuza, çörə¬yimizə, özü¬müzə, torpağımıza xəyanət etdilər. Bizim duz-çörəyimiz, düz çörə-yimiz çörəyi dizinin üstündə olanların diz çörəyinə çevrildi. Süfrəmizin başında oturub halal nemə¬timizi yeyənlər, ordan-burdan yığışıb gələn və gətirilən yağılar yeməyi¬mizi ye¬yib süfrəmizə, mətbəximizə sahib çıxmağa başlamaqla bir zamanlar biz¬lərdən görüb gördüklərini dünyaya özlərininki kimi sırımağa çalışırlar. Mən çox oğurluqlar etmişəm, çox az eşitdiyim bir oğurluq da varmış - çörək oğrusu, süfrə oğrusu. Xalqımız təndirdən çörək, küt aparan, gizli oğurluq edənlər haqqında deyir: «it oğrusu, küt oğrusu». Yəni it gizlincə oğurluq edər. Nə isə, de¬yəsən bir az kobud oldu. Amma bunun özgə adı yoxdur. İndi Azərbaycan, o cümlədən Naxçıvanda min illər boyu formalaşmış mətbəx (buradaca bir şeyi qeyd edim ki, xalq arasında bu ifadə süfrə, biş-düş də adlanır) mədəniyyətimizi özününküləşdirmək, öz mədəniyyəti kimi dünyaya çatdırmaq bədnam qonşu¬la¬rın əsas işlərindən biridir. İş o yerə çatıb ki, onlar hətta adları da olduğu kimi verirlər: lavaş, dolma, basdırma, təndir və onlarla, yüzlərlə digərləri.
Bunun bir günahı da bizlərin üzərinə düşür. Zamanında toplayıb işləmə¬mişik bütün bunları. Həmişə gözləmişik ki, kimsəyə cavab yazaq və ya «əşi, nə olacaq»- demişik. Nəticədə meydanı boş görənlər at oynadıblar.
İlkin müşahidələrimiz, toplanmış ədəbiyyat materialları sübut edir ki, ha¬zır¬da mətbəx mədəniyyətimiz millilik baxımından ciddi transformasiyaya uğ¬ra¬maq¬la qədim dövrlərdən formalaşmış bir sıra xörəklər unudulmuşdur. Gənc qızların çoxu həmin xörəkləri nəinki hazırlamağı bacarmırlar, hətta onların ad¬la¬rını da bilmirlər.
Bunları nəzərə alaraq mənbələrdəki müəyyən məlumatları bildirməkdə fay¬¬da görürük. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda, o cümlədən Naxçıvanda bəzi el¬mi ədəbiyyatlarda işlədilən «mətbəx mədəniyyəti», «milli mətbəx» ifadələri prob¬¬¬¬lemi tam əhatə etmir. Bu, problemin bir tərəfidir ki, el arasında «aş¬paz¬lıq», «biş-düş» adlanan sahəni əhatə edir. Qədim mənbələrlə tanışlıq mət¬bəx ifadəsinin xörək hazırlanan yer mənasında işləndiyini sübut edir.
«Kitabi Dədə Qorqud» dan bəlli olur ki, mət¬bəx («qara mudbax») xörək bişirilən yerin ümumi adı olmuşdur. Burada diqqətimizi çəkən «qa¬¬ra» ifadəsidir ki, bu da Azərbaycan, o cümlədən Naxçıvandakı «qara dam»a uy¬¬ğun gəlir. Xalq arasında «qara dam» yaşayış evi ilə yanaşı xörək hazırlanan yerə də deyilmişdir. Buradakı «qara» ifadəsi ocaq və ya oradakı «bala təndir» lə bağ¬lıdır. Toplanmış materiallara əsaslanaraq demək olar ki, Naxçıvanda mət¬bə¬¬xin digər adları da mövcud olmuşdur. Təndirbaşı, qəfəxana, biş-düş damı və s.
Bizim üçün maraqlı olan ifadələrdən biri qəfəxanadır. Bəlli olduğu kimi Naxçıvanda qəhvə içilməsi ilə bağlı tarixi mənbələrdə məlumat yoxdur. Qəfə¬xanalar iki otağın arasında, bəzən bir otaqlı evlərdə olurdu. Qəfəxanaların öl¬çü¬ləri adətən 2x3 metr olmaqla otaqların giriş qapıları oradan idi. Burada xörək hazırlanır, çay dəmlənirdi. Qəhvə və qəfəxana sözünün məişətimizə nə vaxt daxil olduğunu dəqiq bilməsək də bizim üçün maraqlıdır ki, dünya xalqla¬rının çoxunda mətbəx üçün ayrıca yer olmadığı zaman bizlərdə qəhvə hazırla¬maq üçün xüsusi yer olmuşdur ki, uzun illər boyu çayxanalarımız qəhvə düka¬nı və ya qəfəxana adlanmışdır.
Evlərdə qəfədan adlanan bəzəkli qablar hələ də qalmaqdadır. Qəfədan ad¬¬lan¬sa da onda çay dəmlənmişdir. Bütün bunlar bizə gəlib çatanlardır. Ar¬xeo¬loji materiallara əsaslanaraq demək olar ki, Eneolit və ondan sonrakı tarixi dövrlərdə Naxçıvanda xörək hazırlamaq üçün ayrıca yerlər olmuşdur. Bunu məişətdə istifadə olunmuş və böyük zövqlə, nəfis şəkildə hazırlanmış məişət əş-ya¬ları da təsdiq edir. Daşdan keramikaya, çini-çanağa, oradan metala keçil¬məsi məişətdə «böyük sıçrayış» idi. Mətbəx mədəniyyətini araşdırarkən bunla¬ra ciddi önəm vermək lazımdır.
Xalq arasında bunun daha ciddi bir tərəfi var - «süfrə mədəniyyəti». Bizə bəlkə də adi görünən bu məsələ ta qədimdən yurdumuza gələnləri müsbət mə¬nada heyrətləndirib. Dünyanın bir sıra qabaqcıl ölkələrində son dövrlərdə yeməklə bağlı təbliğ edilən qaydalar bizlərdə qədimdən mövcud olmuşdur. V.Qri¬qoryevin 1833-cü ildə nəşr edilmiş kitabında Naxçıvanda yeməklərdən bəhs edərkən yazır ki, yerli əhali yeməkdən əvvəl və sonra əllərini yuyurlar, süf¬¬rə başında danışmırlar
Naxçıvanda Ovçular təpəsi, I Kültəpə ərazilərində aparılmış arxeoloji qa¬zın¬tılar nəticəsində burada Epeolit dövrünə aid təndirlərin aşkar edilməsi on¬lar¬dan evlərin qızdırılması ilə yanaşı çörək bişirmədə də istifadə edildiyini söy¬ləməyə imkan verir. Əldə edilmiş arxeoloji materiallar, xüsusən daha qədim dövrlərə aid dən daşları burada insanların əski çağlardan un hazırladıqları qənaəti yaradır. Toplanmış etnoqrafik materiallara söykənərək demək olar ki, Naxçıvanda ənənəvi çörəkbişirmənin özünəməxsus cəhətləri olmuşdur. Çörək xalq arasında «əppək» adlanır. Tarixi qaynaqlarda da qədim türklərdə çörəyin bu adla bilindiyi bəlli olar. «Kitabi - Dədə Qorqud» da Bamsı Beyrəklə bağlı boyda «Mərə, yüzünüz ağ olsun! Ağanuzun, ətməgi sizə halal olsun». Digər bir yerdə bacıları ilə rastlaşan Beyrək onlardan yemək istəyərək: «Qara sac altında köməcdən nə var? Ətməkdən nə var?»- deyir. Bu ifadələrdən bir neçə şey bəlli olur: çörəyin ətmək (Naxçıvanda əppək) adlanması, əppəyin köməc adlı for¬ma¬sının olması, eyni zamanda onların sacda bişirilməsi.
Elmi ədəbiyyatda çörək bişirmə adlansa da xalq arasında onun daha ar¬xaik adı qalmaqdadır-əppək yapmaq, əppək saca salmaq. Əppək yapmaq ifadəsi daha çox təndirlə bağlı olmaqla yapışdırmaq, rəfətənin üzərinə sərilmiş çörəyin təndirə vurulmasını nəzərdə tutur. Saca salmaq isə açılmış çörəyin qız¬mış saçın üzərinə salınması ilə əlaqəlidir. Bizcə, bu ifadələr daha qədim ol¬maqla mə¬nanı tam əhatə edir.
Çörək bişirmək, yapmaq üçün bir neçə şərt vacib idi - xəmir yoğurmaq (Nax¬¬çı¬vanda xəmir etmək) üçün unun hazırlanması, xəmirin yoğrulması, tən¬di¬rin yandırılması, ağardılması və çörəkçilər, oxlovçuların olması. Etnoqrafik mə¬lu¬matlardan aydın olur ki, XX yüzilliyin ortalarına qədər Naxçıvanda çö¬rək daha çox buğda və arpa unundan bişirilmişdir.
Naxçıvanda demək olar ki, hər kəsin həyətində «Təndir daşı», «Tən¬dir¬əsər», «Təndirbaşı» adı ilə bilinən ayrıca tikili mövcud olmuşdur ki, yaxın keç¬mişə qədər buradan çörək yapmaq və mətbəx məqsədi ilə istifadə etmişlər. Tən¬¬dirin tarixi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bir sıra müəlliflərə görə döy¬¬mə üsulu ilə düzəldilən təndirlər qədim tarixə malik olsalar da onlardan çö¬rək bişirilmədə istifadə edilməmişdir. Bəzi dini mənbələrdə isə Həvva nənənin daşdan təndiri olduğunu, onun Nuh (ə.s.) a qaldığı və Hud surəsinin 40-a ayə¬sin¬dəki «Təndir qaynadı» ifadəsində ilk dəfə olaraq həmin təndirdən su qayna¬dığını söyləyirlər. Hazırda istifadə edilən təndirlərin kera¬mi¬kaya keçidlə əlaqəli olduğu fikri irəli sürülməkdədir.
Tən¬dir qoymaq, düzəltmək üçün hazırlanacaq torpaq təmiz hesab edilən yer¬dən götürülməli idi. Bu məqsədlə daha çox xəndəklərin, yarğanların kəna¬rın¬dakı torpaqlardan istifadə edilirdi.
Gətirilmiş torpağa bu işi bilən və el arasında «təndir qoyan» adı ilə tanı¬nan qadın tərəfindən müəyyən miqdar keçi qəzili, saman ovuğu, at təsi (zibili) qa¬tı¬laraq palçıq hazırlanırdı. Hazırlanmış palçığın üstü palazla örtülür, acı¬yana, yəni yetişinəqədər hər gün sulanaraq ayaqlanır və çevrilirdi. Hazır olan pal¬çıq palazın arasına yığılaraq xəmir kimi ayaqlanır və ondan badlıq düzəl¬dilərək təndir qoyulur. İnama görə qüslu olan və hamilə qadınlar tən¬dir üçün pal¬çıq hazırlaya və tən¬dir qoya bilməzdilər.
Tən¬dir hazırlanıb başa çatdıqdan sonra bərəkətli və arxalı olsun, yəni isti¬liyi çox saxlasın deyə onda ilk çörək yapılmadan öncə badına əvvəlcədən hazır¬lanmış heyvan ciyəri yapılır, bişirilib yeyilir. Tən¬dirə ilk yapılan çörəyi kimsə yeməz, onu itə, pişiyə atarlar.
Tən¬dirlə yanaşı xəmirin yoğurulması ilə bağlı bir sıra adət və inamlar möv¬¬cuddur. Xəmir yoğurmağa bir gün öncədən hazırlıq görülür. Xəmir yoğu¬ru¬lacaq qab yuyulub hazırlanır, xəmir suyu götürülür, xəmirə isladılır. Boy abdəsti, heyz qüsulu olan, doğuşdan sonra qırxı çıxmamış qadınlar xəmir yo¬ğu¬ra bilməzdilər. Belələri yuyunub təmizlənməli, boy abdəsti (qüslu) almalı¬dır-lar. Xalq arasında xəmirəyə böyük inam var idi. O ciddi şəkildə qorunurdu. Ev¬dən kimsəyə xəmirə verilməzdi. Xalq arasında birinə qarğıyarkən deyərdi¬lər: «Səni görüm acı xəmirədən kəsiləsən». Yəni o dərəcədə kasıb olasan ki, xə¬mirə götürə bilməyəsən. Xəmirə indiki anlamda qabartma tozu və sodanı əvəz et¬¬diyindən onsuz xəmir yoğurmaq mümkün deyildi.
Çörəyin bişirilməsində vacib amillərdən biri də xəmirin yoğurulması və çö¬¬¬rə¬yin açılmasında istifadə edilən undur. O xalq arasında «Urva/Urfa» adlan¬maq¬la ciddi şəkildə qorunur. Urva olmadan xəmiri yetişdirmək, kündələmək və açmaq mümkün deyil. Hansı səviyyədə yoxsulluq olmasına baxmayaraq sır¬fadan urfa kəsilməzdi. Birinə qarğış edəndə, yoxsulluq arzulayanda deyər¬dilər ki, səni görüm sırfavndan urfan kəsilsin. Yəni o dərəcədəç yoxsul düşəsən ki, urfalıq unu yeyəsən. Urvadan borc, pay olaraq kimsəyə verilməzdi. O evin, ailənin, ocağın bərəkəti sayılırdı. Unun keyfiyyə¬tindən (qüvvətliyindən), hava şəraitindən asılı olaraq xəmir axşamdan və ya sə¬hər erkən yoğurulardı. Az xə¬mir əllə yetişdirilsə də 15-20 gün və daha uzun müddətə çörək hazırlamaq üçün yoğurulan xəmir ayaqlanaraq yetişdirilirdi. Bizim üçün maraqlı idi ki, xəmirə bö¬-yük sayqı ilə yanaşıldığı halda necə olur ki, onu ayaq altına salırlar. Toplan¬mış materiallardan bəlli oldu ki, bu məq¬sədlə xüsusi inama əməl edilir. Xəmir yo¬¬ğu¬rul¬duqdan sonra onu xüsusi üsulla toxunmuş və çox ciddi şəkildə qoru¬nan sırfanın arasına yığırlar. Xəmiri ayaqlayacaq adam ondan bir balaca qo¬pa¬rıb başına qoyur və sonra sırfanın ətrafı ilə xəmirin üstünü tam örtüb ayaq¬layır. Ayaqlayarkən ayaq xəmirə toxunmur. Biz yaşlı xanımlardan soruşdur ki, xəmiri ayaq altına salmaq günah deyil? Onlar cavab verdilər ki, xəmirdən qo¬parıb başa qoymaq o deməkdir ki, sən məndən yuxarısan.
Xəmir kündələnib qurtardıqdan sonra tən¬dir çörək yapılmaq üçün hazır¬la¬nır. Çörək yapılarkən oxlov, rəfətə, əppək daşı, şiş və s. alətlərdən istifadə olu¬¬¬¬¬nur. Çörəyin bişirilməsi çətin iş olduğundan qohum və qonşu xanımlar bir bir¬¬¬lərinə kömək göstərirlər. Bu el arasında «İməci», «Öməci», «Oxlovçu», «Mə¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬dətçi» adı ilə bilinən yardımlaşma formasıdır. Gündəlik çörəkdən fərqli ola¬¬¬raq toy üçün çörək bişi rilməsində daha çox qüvvəyə ehtiyac olur. Toy çö¬rəyi yapılarkən qonşuların və qohumların «Əppək üstə», «Təndir başına» get¬mə adətinə əməl edilərdi. Gələnlər pul, müxtəlif hədiyyələr gətirərdilər. Toy sa¬hi¬¬bi gətirilmiş pul və hədiyyələrin müəyyən hissəsini çörək paylayanlara ve¬rər¬di. Tən¬dir (çörək) üstünə gələnlərə tən¬dir başında bir loxma toy çörəyi və çay ver¬dikdən sonra ümumi yemək verilirdi.
Yuxarıda sadalananlar daha çox təndirdə bişirilən lavaşa aiddir. Digər çörək növlərindən fərqli olaraq quru lavaşı aylarla saxlamaq olur və istənilən vaxt ondan lazım olan qədər sulayıb, yəni xüsusi qaydada yuvmuşaldıb isti¬fadə edirlər. Sacda bişirilən lavaşı da bu qaydada müəyyən vaxta qədər sax¬lamaq mümkündür. Lavaşla yanaşı çörəyin gündəlik və ya bir neçə gündə isti¬fadə edilən «Qalın», «Çıppa», «Dəstana» və s. formaları da bişirilirdi. Xə¬mi¬rinə süd, yağ qatmaqla adı çəkilən növlərin yağlı, südlü formaları bişiri¬lir¬di. Ümu¬miyyətlə, Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində şirin, qozlu, küncütlü və s. çörəklər, un məmulatları hazırlanır. Bu haqda tarixi mənbələrdə, xüsusən Şeyx Nizaminin «İsgəndərnamə» poemasında geniş məlumat vardır.
Azərbaycanda çörək and yeri, etibarlılıq, güvənlik qaynağı, kişilik simvo¬lu sayılmış, qonaqlar duz-çörəklə qarşılanmış, ailələrarası münasibətlər onunla ölçülmüşdür. Duz-çörək ailə namusu sayılırdı. Uzun müddət bir-birilə çörək yeyənlər, ailəvi dostluq edənlər «kişi ilə özümüz ağırlıqda duz-çörək yemişik» deyərdilər. Yeyilən duz-çörək fərdlər arasında deyil, ailələr, nəsillər arasında qo¬ru¬nub saxlanardı. Çətin anlarda «Yediyimiz çörəyə and olsun» demək ən böyük zəmanət idi.
Xalq arasında olan inama görə hansısa kasıba verilmiş loxma çətin anda insanın dadına çata bilir. Buna görə əgər birisi qəzadan, gözlənilməz xətalar¬dan qurtarırsa bu ifadə işlədilir və deyilir ki, isti çörək yapıb paylat. Xalq ara¬sında nəzir olaraq isti çörək paylamasının baş verə biləcək hər hansı bir təhlü¬kənin qarşısını aldığına inanılmaqdadır. Bu məqsədlə bir kq-dan altı kq-a qə¬dər unun çörəyi nəzir deyilir. Yəni, ən azı yeddi çörəkdən 40 çörəyə qədər pay¬la¬¬nır. Nəzir çörəyinin verilən ailəyə fayda gətirəcəyi düşünüldü¬yün¬dən bütün ailə üzvləri ondan dadmağa çalışırlar.
«Çörəyi ver çörəkçiyə, biri də üstəlik». Deyim çörək açmağın və yapmağın böyük səriştə, bacarıq tələb etməsi ilə əlaqəli olaraq yaranmışdır. Naşı adamla¬rın açdıqları lavaşlar qalın, unlu, süzülmüş (yırtılmış) olduğundan keyfiyyətsiz hesab edilir. Eyni şey çörəkyapanın naşılığına da aiddir. Toplan¬mış material¬lara əsaslanaraq demək olar ki, keçmişdə çörəkçilərə (çörək yapmağa kömək edənlərə) ailə üzvlərinin sayına uyğun olaraq çörək verilmə adəti olmuşdur. Za¬man keçdikcə bu deyim səriştəlik, öz işini bilən anlamda digər peşə sahib¬lərinə də aid edilmişdir. Toplanmış çöl materiallarına söykənərək demək olar ki, son il¬¬lər¬də təndir, çörəkbişirmə ilə bağlı adət və inamlarda ciddi trans¬formasiya baş vermişdir. Məlum olmuşdur ki, kənddə yaşayan bir çox ailələr hazır çörək al¬maq¬la çörəkbişirmə ilə məşğul olmurlar. Hətta, təndirlərin bir çoxu ləğv edil¬miş¬¬dir. Biz sorğu nəticəsində öyrəndik ki, cavan qızların bir çoxu xəmir yoğur¬ma¬ğı, çörək açmağı, yapmağı bacarmırlar.
Bunların səbəblərini araşdırarkən bəlli olmuşdur ki, kəndlərimizdə yana¬caq ehtiyatı, çörək bişirmək üçün imkanı olan ailələr rahatlıq məqsədi, eyni za¬manda bəsləşməyə görə çörək yapmırlar. Az qala bu işi ayıb sayırlar. Bizcə, hə¬rə¬kət rəmzi olan çörəyə, and yerimiz təndirlərə etinasız münasibət aradan qal¬dırılmalı, hər kəsin ağzının dadı sayılan təndir çörəklərimizin, xüsusən lavaş¬la¬rı¬mızın unudulmasına yol verilməməlidir.

Summary
Our Salt and bread, Our Honest Bread
The presented paper is devoted to the culinary culture in our different regions. The author emphasized that several cultural rules which appeared in the culinaries of different European countries in recent centuries had been existed in Turkish people culinary since ancient times. Rich types of breads in our culinary and other useful foods existed in our Azerbaijan national kitchen were introduced and analyzed in the article.